Quba rayon Mərkəzi kitabxanası

Quba rayon MKS
Xəbərlər
9 Fevral , 2021

Nizaməddin Mir Əlişir oğlu Nəvai (Əlişir Nəvai) 1441-ci il fevral ayının 9-da Heratda anadan olmuşdur. Təhsilini Herat, Məşhəd və Səmərqənd şəhərlərində almış, şəxsi mütaliəsi nəticəsində dövrünün ən görkəmli alim­ lərindən biri kimi tanınmışdır. Kiçik yaş- larından özbək və fars dillərində şeirlər yazmış, 15 yaşında şair kimi şöhrət qa- zanmışdır. 1468-ci ildə məktəb yoldaşı Hüseyn Baykara hakimiyyət başına gəldikdən sonra Nəvai möhürdar təyin olunmuş, 1472-ci ildə vəzir rütbəsinə yüksəlib əmir titulu almışdır. Dövrünün alim, şair, musiqiçi, rəssam və xəttatlarını himayə etmiş, öz hesabına mədrəsə və xəstəxanalar açmış, yollar çəkdirib körpülər saldırmış, kanallar qazdırmış, karvansaralar tikdirmiş, sarayda əməkçi xalqın müdafiəçisi kimi tanınmışdır. Lakin Nəvainin bu nəcib işləri irticaçı dairələrdə narazılıq doğurmuş, şairə böhtan və iftiralar atılmışdır. 1476-cı ildə Nəvai vəzirlikdən imtina etməyə məcbur olmuşdur. Bir müddət Astrabad vilayətinin hakimliyinə göndərilmiş (1487), 1488-ci ildə Herata qayıdaraq, ömrünün axırınadək yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. Əlişir Nəvai 16-sı mənzum, 16-sı mənsur olmaqla bir-birindən dəyərli 32 əsər yazmışdır. “Mühakəmət-ül Lüğəteyn”, “Məca­ lisün-Nəfais”, beş məsnəvidən ibarət “Xəmsə” və şeirlərinin topladığı “Di­ van” onun ən məşhur əsərləridir. “Mü­ hakəmət-ül Lüğəteyn” əsərində türk və fars dilləri müqayisəli şəkildə qar­ şılaşdırmış, türk dilinin hansı baxım­ dan üstün olduğunu açıqlamışdır. “Məcalisün-Nəfais” şairlər və ədiblər təzkirəsidir. Bu əsərdə XV əsrdə Türküstan və İranda yetişən şairlərin həyat və yaradıcılıqlarına dair dəyərli məlu­ matlar verilmişdir. “Xəmsə”sində “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun” kimi mənzum romanları, Makedoniyalı İskəndərin həyatından bəhs edən “Səd­ di-İskəndəri”, Sasani hökmdarı Bəhram Gurun həyatından bəhs edən “SəbəySəyyarə” adlı tarixi əsərləri, əxlaq və təsəvvüfə dair fikirlərini əks etdirir. Qəzəllər, müxəmməslər, rübailər, müs­ təzadlar, müfrədlərdən ibarət divanla- rı isə Orta Asiya türk dilinin ən gözəl nümunələridir. Ə.Nəvai 6 divan yarat- mış, ilk şeirlərini “Bədaye ülbidayə” (1470-ci ilin əvvələri) adlı divanında toplamış, 2-ci divanını “Nəvadir ülnəhayə” (1476-1483) adlandırmışdır. 1498-1499-cu illərdə özbək dilində yaz- dığı lirik şeirləri “Çahar divan” adlanan 4 cilddə toplanmışdır. Fars dilindəki qəzəlləri isə “Divani-Fani” adı ilə məşhurdur. Nəvai Azərbaycan ədəbiyyatının klassikləri Xaqani, Nizami və Nəsiminin əsərlərini dərindən öyrənmiş, onlarla məktublaşmışdır. Onun əsərləri bir sıra xalqların dillərinə tərcümə olunmuşdur, əlyazmaları dünyanın ən iri kitabxanalarında mühafizə olunur. Əlişir Nəvai 1501-ci il yanvar ayının 3-də Heratda vəfat etmişdir. Şairin əsərlərinin süjetləri əsasında çoxlu musiqili əsərlər (opera, balet və s.), həyat və yaradıcılığından bəhs edən bədii əsərlər (Aybəkin “Nəvai” romanı və s.) yaradılmış, haqqında bədii film (“Əlişir Nəvai”, 1948) çəkilmişdir. Nəvai şəhəri şairin şərəfinə adlandırıl- mışdır. Özbəkistanda adına maarif və mədəniyyət müəssisələri, ali məktəb və küçə var. Bakıda şairin adına küçə var. Adını daşıyan parkda heykəli ucaldılmışdır